Szopki Bożonarodzeniowe w tradycji polskiej

11.11.2019-2.02.2020
Rzeszów, Muzeum Okręgowego przy ul. 3 Maja 19

Historia szopki łączy się z postacią św. Franciszka, który w 1223 roku w miejscowości Greccio zorganizował pierwszą żywą szopkę bożonarodzeniową. Przedstawiała ona wnętrze stajenki betlejemskiej w naturalnej skali, wraz z osobami i żywymi zwierzętami. Franciszek pragnął w ten sposób przybliżyć prostym ludziom tajemnicę zbawienia. Pierwsze szopki miały na celu przedstawienie w  jasny sposób prostym ludziom bardzo ważnego wydarzenia jakim było przyjście na świat Syna Bożego. 

Początkowo szopki powstawały tylko przy klasztorach franciszkańskich, jednak z czasem tradycja ich budowania rozpowszechniła się w całej Europie. Najbardziej rozwinęła się we Włoszech, gdzie można je oglądać nie tylko w czasie Bożego Narodzenia. W Polsce tradycja ta zapoczątkowana została u schyłku XIII wieku przez zakon franciszkanów, który w tym czasie osiedlił się w kraju. Pierwsza szopka powstała w kościele św. Andrzeja w Krakowie. Część figur z tej kompozycji zachowało się do dnia dzisiejszego. Tradycja stawiania szopek upowszechniła się w czternastym wieku za czasów Kazimierza Wielkiego.

Szopki powstawały najpierw w kościołach klasztornych i zakonnych, a później także w świątyniach parafialnych. Widowiska szopkowe zaczęli urządzać rzemieślnicy, którzy konstruowali szopki w postaci małych przenośnych budynków z drewna. Kolędnicy chodzący z szopkami pokazywali przedstawienia o narodzinach Jezusa, pojawiały się także wątki z życia codziennego, a towarzyszyła im muzyka i śpiew. W XVIII wieku statyczne figury zaczęto zastępować marionetkami, które odgrywały różne scenki, również o charakterze świeckim, często humorystyczne. Takie widowiska cieszyły się ogromnym zainteresowaniem widzów, wywołując żywe reakcje, nielicujące z powagą miejsc, w których się odbywały. Z tego powodu pod koniec XVIII wieku władze kościelne zakazały organizowania ruchomych jasełek w świątyniach, powracając do wielofiguralnych stałych kompozycji.

Eksponaty prezentowane na wystawie pochodzą ze zbiorów Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie. Ich autorami są twórcy ludowi z województwa podkarpackiego, jest to kontynuacja tradycji zapoczątkowanej w IV w Betlejem. Na przestrzeni lat różni artyści budowali szopki, scena z Betlejem była i jest natchnieniem dla wielu twórców. Polska tradycja budowania szopek jest niezwykle bogata  i do dzisiaj cieszy się dużą popularnością. Obecnie szopki w Polsce są stawiane niemal we wszystkich świątyniach. Niektóre z nich są niezwykle okazałe i bogato wyposażone. Są i takie z żywymi zwierzętami. W budowę szopek angażują się dzieci, młodzież i starsi. Stosunkowo niedawno, w latach 80-tych XX w. wśród postaci umieszczanych w szopkach pojawiły się ważne postacie współczesne, często umieszczano w nich papieża Jana Pawła II. Na wystawie pragniemy przybliżyć zwiedzającym tradycję, która wzbudza jednocześnie radość i refleksję towarzyszącą wspomnieniu narodzin Zbawiciela.